ભાવનગરની કઠણાઇ બુધવાર, મે 10 2017 

ભાવનગર થી વડોદરા વચ્ચેનું બાય રોડ સ્હેજે ચાર કલાકમાં કાપી શકાય છે. કોઇ ધડબડાટીવાળો ડ્રાઇવર હોય તો સાડા ત્રણ કલાકમાં પણ પહોંચાડી દે. પરંતુ, તાજેતરમાં વડોદરાથી ભાવનગરની રાજધાની ટ્રાવેલ્સની બસ નવ કલાકે પહોંચી. સવારે સાત વાગ્યે વડોદરાથી નીકળેલા પ્રવાસીઓ બપોરે ૧૧ વાગ્યે એટલે કે બપોરનાં ભોજન પહેલાં પોતાના સ્થાને પહોંચી જવાના હતા તેને બદલે ૪૨-૪૩ ડિગ્રી તાપમાનમાં બધા રઝળ્યા અને છેક સાંજે ચાર વાગ્યે ભાવનગર પહોંચ્યા. કહેવાની જરૂર નથી કે તેમાં સ્ત્રીઓ, બાળકો તથા વડીલો પણ સામેલ હતા.

bus02

symbolic image only

આમ થવાનું કારણ એટલું જ કે ભરરસ્તે બસનું એસી બગડ્યું હતું. હવેના એસી કોચમાં એવી બારીઓ હોતી નથી કે તે ખોલી શકાય. એસી બગડે એવા સંજોગોમાં બસ બદલવી જ પડે. બીજો કોઇ વિકલ્પ નહીં. પરંતુ, કેટલાક પ્રવાસીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર મૂકેલી વિગતો પ્રમાણે પહેલા બે કલાક તો ડ્રાઇવર બસમાં કોઇ ખરાબી હોવા બાબતે કે તે બદલવાની જરૂર હોવા બાબતે સાવ નામક્કર જ ગયો. ઉલ્ટાનું ડ્રાઇવર અને ક્લિનરે સ્ટાફ સાથે બહુ ઉદ્ધત વર્તાવ કર્યો. પ્રવાસીઓએ વડોદરા તથા ભાવનગરની રાજધાનીની ઓફિસે ફોન કર્યા તો ત્યાં પણ બહુ ઉદ્ધત જવાબો મળ્યા. વારંવાર રજૂઆતો તથા આક્રોશ વ્યક્ત કર્યા બાદ રાજધાનીએ મોડે મોડે વૈકલ્પિક બસની વ્યવસ્થા કરી અને તે પણ સાવ પરાણે પરાણે.

આ બનાવને પગલે ભાવનગર જવા-આવવા માટે ટ્રાન્સપોર્ટેશન સુવિધાઓના અભાવનો મુદ્દો ફરી લોકચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. ભાવનગરને ટ્રેન, બસ કે પ્લેન સહિતનાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન બાબતે વર્ષોથી નહીં પરંતુ દાયકાઓથી અન્યાય થાય છે. ભાવનગરના લોકોએ મુંબઇ કે દેશના અન્ય ભાગોમાં જવા ટ્રેન પકડવી હોય તો ખાનગી ટ્રાવેલ્સમાં આવ્યા સિવાય છૂટકો જ નહીં. રેલવે તંત્રને શું બુદ્ધિ સૂઝી છે કે ભાવનગરથી અમદાવાદ વચ્ચેની ટ્રેન વાયા સુરેન્દ્રનગર થઇને આવે છે. તેમાં પણ ટ્રેનના ટાઇમિંગ એવા છે કે વડોદરા અથવા સુરતના પ્રવાસીએ બહુ અડધી રાતે અગવડો વેઠવી પડે. આથી, ભાવનગરના લોકો નાછૂટકે પહેલાં ભાવનગરથી વડોદરા સુધી પ્રાઇવેટ બસમાં જંગી સામાન સાથે સપરિવાર યાત્રા ખેડે  છે અને પછી વડોદરા પ્લેટફોર્મ પર સમયનો બગાડ કરી ટ્રેન પકડે છે. વળતાં પણ આ જ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થાય છે. વડોદરાથી ભાવનગર જવા માટે વાયા તારાપુર-આણંદ થઇને ટ્રેન દોડાવવાની વાતો ભૂતકાળમાં અનેક વખત ગાજી છે. પરંતુ, રેલવે તંત્ર કહે છે કે તેઓ એવા જ રૂટ પર ટ્રેન દોડાવે જે તેમના માટે કોમર્શિયલી વાયેબલ હોય. તારાપુર-આણંદ ટ્રેક પર એટલો પેસેન્જર ટ્રાફિક ના મળે અને ગુડ્ઝ ટ્રાફિકની તો ખાસ આશા જ નથી. એટલે આ રૂટની વાત દર વખતે ઊડી જાય છે. પરંતુ, એમ જોવા જઇએ તો આખી ભારતીય રેલવે જ ક્યાં કોમર્શિયલી વાયેબલ છે ? તો તો ભારતભરની ટ્રેન સેવા બંધ જ કરી દો ને….

એસ ટી તંત્ર વડોદરા અને અમદાવાદ વચ્ચે સારી વોલ્વો બસો દોડાવે છે. અમદાવાદ અને રાજકોટ વચ્ચે પણ વોલ્વો બસો છો. બીજી બસોની લંગાર તો ખરી જ. પરંતુ, ભાવનગર અને અમદાવાદ તથા ભાવનગર અને અમદાવાદ વચ્ચે ખાનગી ટ્રાવેલ્સ કંપનીઓ દર બે-ચાર કલાકે બસો દોડાવી શકે એટલા પ્રવાસી મળે છે પરંતુ એસટી આ ડિમાન્ડનો લાભ લેતી નથી. ભાવનગરના લોકો અંદરોઅંદર ચર્ચા કરે છે તેમ કદાચ ભાવનગરનું એસટી તંત્ર કે પછી ગુજરાત સ્તરનું એસટીનું તંત્ર પોતે જ ભાવનગરથી અમદાવાદ અને વડોદરા વચ્ચે ખાનગી બસ સંચાલકોને ઘી કેળાં થયાં કરે તેની વેતરણમાં રહે છે.

હવે વધારેને વધારે લોકો પ્રાઇવેટ કાર લઇને નીકળતા થયા છે. પરંતુ, માત્ર બસને બદલે કારમાં આવવાથી કઠણાઇનો અંત આવતો નથી. ભાવનગર અને અમદાવાદ વડોદરા વચ્ચેનો પીપળી સુધીનો હાઇવે કોમન છે. આ હાઇવેની બિસ્માર હાલત અંગે વારંવાર લખાઇ ચૂક્યું છે. થોડા થોડા સમયે આ હાઇવે પર અકસ્માતના બનાવોના સમાચાર છાપામાં ચમક્યા કરે છે. એ સિવાય પણ હાઇવેની હાલત એવી છે કે ઘરે જઇને શેક કરવો જ પડે. આ હાઇવે આમ વર્ષોથી બિસ્માર હાલતમાં રાખવાનું કે પહોળો નહીં કરવા પાછળનું લોજીક તો ગુજરાત મોડલ ગજવતી સરકાર જ જાણે. ભાવનગર અને તેની આસપાસના ધારાસભ્યો તથા સરકારી અધિકારીઓ જેમણે વારંવાર ગાંધીનગરના આંટાફેરા કરવાના હોય. બિસ્માર અને એક્સિડેન્ટ પ્રોન હાઇવેનું જોખમ તેમનાથી વધારે કોઇનેય ખબર નથી. પરંતુ, ગુજરાતમાં ગતિશીલ સરકાર છે અને હાઇવેનું વિસ્તૃતીકરણ કે સમારકામ પણ ગતિશીલ સરકાર તેની ગતિએ કરશે જ એવી તેમને શ્રદ્ધા છે.

સુરતમાં ભાવનગર શહેર અને જિલ્લાના મૂળ વતનીઓ હજારોની સંખ્યામાં વસે છે. દિવાળી વેકેશન જેવા સમયે તેમને પ્રાઇવેટ બસ સંચાલકો દ્વારા અનેક ગણા ભાવ પડાવીને જે રીતે રીતસરના લૂંટવામાં આવે છે તેની તો પાછી અલગ ગાથા છે……

આ બધા મુદ્દા કાંઇ સાવ નવા નથી. પરંતુ, પ્રજાની હાલાકીને નેતાઓ ધ્યાન પર લેતા નથી. તેનું કારણ એ છે કે પ્રજા કોઇ ચોક્કસ પક્ષ કે નેતા માટે સલામત વોટબેન્ક બની ગઇ છે. લોકશાહીમાં કોઇ વિસ્તાર, કોઇ શહેર, કોઇ કોમ, કોઇ સમુદાય , કોઇ ચોક્કસ પક્ષ કે વ્યક્તિ વિશેષ માટે સલામત વોટબેન્ક બની જાય એ બહુ જોખમી બાબત છે. કારણ કે તેમાં પ્રજામતની અવગણના થાય છે, પ્રાયોરિટીઝની બાબતો હડસેલાઇ જાય છે અને પ્રજાના જેન્યુઇન પ્રશ્નો પણ કોઇ સાંભળતું કે ઉકેલતું નથી કારણ કે ચૂંટણીમાં કોઇ વાંધો આવવાનો નથી.

 

ફિલ્મ રિવ્યૂ : સમીક્ષા અને મંતવ્યની ભેળસેળ શનિવાર, મે 6 2017 

કોઇ ફિલ્મનો રિવ્યૂ આપવો એ ખરેખર બહુ જોખમી કામ છે. ફિલ્મની સમીક્ષા કરવા માટે બહુ સજ્જતા જોઇએ. જ્યારે મંતવ્ય તો કોઇપણ આપી શકે છે. ફિલ્મ જોઇ ના હોય તો પણ માત્ર સાંભળેલી વાતના આધારે કે કોઇ ખાસ કલાકાર કે સર્જક માટેની માન્યતાના આધારે મંતવ્ય આપી દેનારાઓ પણ હોય છે. આવા પૂર્વનિર્ધારિત અભિપ્રાયો ઘણી વખત કોઇ ફિલ્મની સફળતા કે નિષ્ફળતામાં મોટો ભાગ ભજવતા હોય છે. અમુક દિગ્દર્શકની ફિલ્મ એટલે બહુ સારી જ હશે કે પછી અમુક હિરોની ફિલ્મ એકવાર તો જોવા જેવી હોય જ એ પ્રકારના મંતવ્યોનો આપણે ત્યાં પાર હોતો નથી. Actress Anushka Shetty HQ Pictures in Bahubali Telugu Movie

તાજેતરમાં બે ફિલ્મો જોવાનું થયું. ‘બેગમ જાન’ અને ‘બાહુબલી-2’. બાહુબલી કદાચ ભારતના સિનેમા ઇતિહાસની સૌથી સફળ ફિલ્મ તરીકે અનેક વિક્રમો સર્જવા જઇ રહી છે. પરંતુ, મને વ્યક્તિગત રીતે એવું લાગ્યું કે ભાગ એકની સરખામણીએ બીજા ભાગમાં ઘણી નબળાઇઓ છે. ખાસ કરીને ક્લાઇમેક્સ સાવ બિનજરૂરી રીતે લાંબો ખેંચવામાં આવ્યો છે અને તેમાં દર્શાવાયેલી મારધાડથી છેવટે કંટાળો જ આવે છે. જોકે, આ અભિપ્રાય બીજા કેટલાક મિત્રો સાથે રૂબરૂ અને ચેટિંગમાં શેર કર્યો તોએ લોકો ભડકી ગયા.

બેગમ જાન વિશે તો કોઇને અભિપ્રાય આપવાનું ટાળ્યું જ છે. ગજબનો begumવિષય અને અમુક બહુ ચોટદાર દૃશ્યો ધરાવતી ફિલ્મ ઘણી બધી બાબતોને એકસાથે સાંકળવા જતાં કયારેક   સાવ અતાર્કીક અને ક્યારેક અતિશય લાઉડ બની જાય છે.

ઘણી ફિલ્મો એવી હોય છે જે ઓવરઓલ મનોરંજક હોય પણ તેમાં અમુક દૃશ્યો ખરેખર ખૂંચે તેવાં કે કંટાળાજનક હોય છે. કોઇ કોઇ ફિલ્મો આખી કંટાળાજનક હોય પણ તેનોએકાદ સીન કે એકાદું ગીત ગમી જાય તેવું પણ બને છે. મોટાભાગની ફિલ્મો આવી ગમતી-અણગમતી અનુભૂતિઓનો સરવાળો છે. આપણને સાવ બકવાસ લાગેલી ફિલ્મ સુપરડુપર હિટ થઇ જાય કે જે ફિલ્મ પર આપણે ઓળઘોળ થઇ ગયા હોઇએ તે જોવા માટે થિયેટરમાં પૂરા એક ડઝન પ્રેક્ષકો પણ ના આવ્યા હોય તો બહુ આઘાત પામવા જેવું નથી. કોઇને કોઇ ફિલ્મની પસંદગી માટે કે નાપસંદગી માટે ઉતારી પાડવા કે અહોભાવ અનુભવવા જેવું પણ નથી. એટલે જ કોઇપણ રિવ્યૂ કે મંતવ્ય વિના જે કલાકાર કે સર્જક માટે પક્ષપાત હોય અથવા તો કોઇ ફિલ્મે સ્હેજ અપેક્ષા ઊભી કરી હોય તે જોઇ નાખવી સારી…

 

લોથલ ,સ્કૂલના પાઠ અને નવા પદાર્થપાઠ મંગળવાર, ઓગસ્ટ 26 2014 

20140826-012529.jpg20140826-012613.jpg

 

સ્કૂલમાં સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ અને મોહેં જો દડોની સંસ્કૃતિના પાઠ ભણવામાં આવતા હતા ત્યારે તેમાં લોથલ વિશે વાંચ્યું હતું. તે વખતે એવું થાતું હતું કે આટલાં બધાં વર્ષો પહેલાં લોકો કેમ રહેતા હતા અને ત્યાંના કેવાં શિલ્પો મળી આવ્યાં છે એ બધું અત્યારે જાણીને શું કામ છે ? એ ખરેખર બોરિંગ લાગતું હતું. ઇતિહાસ જેવા સૌથી રસપ્રદ વિષયને સૌથી બોરિંગ રીતે રજૂ કરવામાં 20140826-012740.jpgઆમ પણ આપણા સરકારી પાઠ્યપુસ્તકોના લેખકો નિષ્ણાતો હોય છે
વર્ષો પછી કોલેજમાં ઇન્ડિયન કલ્ચર વિષય સેકન્ડ સબ્સિડરી તરીકે લીધો હતો ત્યારે ફરી લોથલ વિશે ભણવામાં આવ્યું. આ વખતે વિષયની રજૂઆત થોડી રસપ્રદ હતી અને શિક્ષણ આપવાની પદ્ધતિ પણ એટલે થોડો રસ પડયો. પણ છેવટે તો એ દ્વિતિય ગૌણ વિષય હતો એટલે રસ જાગ્યો એવો સુકાઇ ગયો.
કોલેજમાં એનએસએસના કેમ્પમાં તો અરણેજમાં રોકાવાનું પણ બન્યું. ત્યારે કોઇએ કહ્યું જ નહીં કે અહીંથી પગપાળા ચાલીને જવાય તેટલા જ અંતરે લોથલનો ટીંબો છે. ઘણા સમય પછી તેની જાણ થઇ ત્યારે અફસોસ થયો. બાદમાં તો વડોદરાથી ભાવનગર જવાનું થાય ત્યારે દર વખતે રસ્તામાં લોથલના રસ્તાનું સરકારી પાટિયું આવે અને હું અને ખ્યાતિ એવા મનસૂબા ઘડી લઇએ કે એક20140826-012754.jpg દિ વાત છે આ લોથલનો આંટો મારી જ આવવો પડશે.
મેળ ના પડયો , ના પડયો અને છેક અમદાવાદ ફરી રહેવાનું થયું ત્યારે એકદમ અચાનક વરસાદી બપોરે ધૂન ચડી. ચાલો લોથલ.
અમદાવાદથી રાજકોટ હાઇવે પર સડસડાટ જઇએ ત્યારે બગોદરાના ચાર રસ્તા આવે છે. ત્યાંથી લેફ્ટ ટર્ન લઇએ એટલે લોથલનો રસ્તો છૂટો પડે છે. લોથલ જેવા સબ્જેક્ટમાં તો આપણા જેવા કેટલાને રસ પડે એવો ખ્યાલ હતો એટલે સુમસામ જગ્યાએ આંટા મારવાનું થશે એવી મારી અને ખ્યાતિની ધારણા હતી. પરંતુ સુખદ રીતે તે ધારણા ખોટી પડી. અહીં તો ખાસ્સી સંખ્યામાં લોકો હતા. ગુજરાતીઓ ઉપરાંત ગુજરાતમાં વસી રહેલા દક્ષિણ ભારતીયો તથા અન્ય લોકો પણ પુછતા પુછતા પંડિત થઇને આવી પહોંચ્યા હતા.
આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાએ અહીંથી મળેલી ચીજોના પ્રદર્શન સાથે સમજ આપતું એક નાનું મ્યુઝિયમ બનાવ્યું છે. લોથલની અત્યા20140826-012834.jpgરની સાઇટમાં અનુમાન અને કલ્પનાના રંગ ઉમેરીએ તો કદાચ ત્યારે લોથલ કેવું દેખાતું હશે તેનું સુંદર મોડલ પણ બનાવ્યું છે. પણ, એક વાત ખૂંચી. આ મ્યુઝિયમમાં કયાંય ફોટા પાડવાની મનાઇ છે. આ પ્રાચીન ચીજોના કે લોથલના પેલા મોડલના ફોટા પાડીને કોણ શું લાભ લઇ જશે કે આર્કિયોલોજી ડિપાર્ટમેન્ટવાળાને શું નુકસાન થશે એ સમજાયું નહીં. ખેર, પણ આ મ્યુઝિયમ જોઇને પછી એકચ્યુઅલ સાઇટની લટાર મારવામાં વધારે મજા આવી કારણ કે ત્યારે સ્થળ પર ઊભા રહીને કેટલીય ચીજો કલ્પી શકાતી હતી.
લોથલમાં રહેનારા લોકો દુનિયાભરની પ્રજાઓ સાથે વેપાર કરતા હતા. આ દરિયાપારની પ્રજાઓના સંપર્કના કારણે કદાચ તેમનામાં એક પ્રકારનું રંગીલાપણું આવ્યું હતું. તેમની જિંદગી સાવ શુ્ષ્ક ન હતી. સ્ત્રી અને પુરૂષે ધારણ કરવાની સુશોભન અને શણગારની અનેક ચીજો અહીંથી મળી છે તેનો મતલબ કે લોકોને ઠઠ્ઠારો કરીને મ્હાલવાનો શોખ હશે. સારા દેખાવું, સુંદર લાગવું , સુંદર અ20140826-012913.jpgને આકર્ષક રહેવું તેમને ગમતું હશે. ત્યારની નૌકાઓની બનાવટો, વેપાર વણજની રીતો એ વિશે જાત જાતના અનુમાનો કરી શકાય છે. ત્યારે પૈસાનું ચલણ કેવી રીતે હશે કે કેવી મુદ્દાઓના આધારે બધી ચીજોની લે વેચ થતી હશે તેની કલ્પના કરવાની અમને બંનેને મજા આવી.
લોથલના ટીંબા પર આંટા મારતાં મારતાં એક વાત જરૂર સમજાઇ. શા માટે આર્કિયોલોજીનું ભણતર મહત્વનું છે ? શા માટે લોકોને આર્કીયોલોજીમાં રસ લેતાં કરવાં જોઇએ ? આ ભૂતકાળને સમજવામાં વર્તમાનની અનેક સમસ્યાઓ અને ભવિષ્યના અનેક આયોજનોની ચાવી છૂપાયેલી છે. પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાં અહીં એક બંદર ધમધમતું હતું. એક એવી સંસ્કૃતિ પાંગરી હતી જેના છેડા આજના પાકિસ્તાન કે ઇરાન સુધી પહોંચતા હતા. એ લોકો દુનિયાના અન્ય તમામ ખંડો સાથે સંપર્કમાં હતા. તેમનો ધર્મ કયો હતો ? તેઓ કયા સંપ્રદાયને માનતા હતા ? દેશ માટેની તેમની વ્યાખ્યા શું હતી ? તેઓ કઇ સરહદોને માન્ય રાખતા હતા ? તેઓ કયું ચલણ સ્વીકારતા હતા ? તેઓ 20140826-012707.jpgકઇ ભાષા બોલતા હતા અને ત્યારે તે જમાનામાં દુનિયાના બાકીના દેશોના લોકો સાથે કઇ ભાષામાં વ્યવહાર કરતા હતા. ? આ પાંચ હજાર વર્ષમાં આપણે કૂંડાળાઓની બહાર પગ મૂકતા જવાનો હોય તેને બદલે આપણે તો વધારેને વધારે કૂંડાળા રચતા ગયા છીએ અને સમસ્ત માનવજાતને નાહકના ટેન્શનોમાં કેદ કરતાં ગયાં છીએ. આપણા પૂર્વજો પાસેથી આપણે શું શીખવાનું હતું, આપણે શું શીખ્યા ? અહીં ઊભા રહ્યા પછી લોકો જમીનના ટૂકડા માટે ઝઘડતા હોય એ બહુ હાસ્યાસ્પદ લાગે. પોતે જમાવેલી પ્રોપર્ટી, પોતે જમાવેલાં સામ્રાજ્ય કે અન્ય કોઇએ જમાવેલાં સામ્રાજ્યના વારસ હોવાના અભિમાન વિશે વિચારીએ તો એ બહુ ફની લાગે.
આ ટીંબા પર આંટા મારતા મારતાં એ પણ સમજાયું કે હજુ હું અમદાવાદના જે વિસ્તાર માં રહું છું ત્યાં ભૂગર્ભ ગટર યોજના નથી આવી. હજી ખાળકૂવાની સિસ્ટમ ચાલે છે. ત્યારે હું જે પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાંના જે ટેકરા પર ઊભા હતો ત્યાં મારાથી કેટલેક ડગલાં દૂર આજની આધુનિક નગર યોજનાઓને ટક્કર આપે તેવી ડ્રેનેજ સિસ્ટમ મોજુદ હતી. મેં વારેવારે સુરતની ગલીઓમાં ઘૂસી જતાં પૂરને જોયું છે વડોદરામાં આવવા જવાના માર્ગો બંધ થઇ જતાં રસ્તાઓ પર કેદ થઇ જતું પાણી જોયું છે. પાણી કયાંથી આવશે અને કયાંથી જશે તેનો વિચાર ગુજરાતમાં જ અમદાવાદથી સવાસો કિલોમીટર દૂરના અંતરે આવેલી આ જગ્યા પર હજારો વર્ષ પહેલાં થઇ ચૂકયો હતો. આ વિચાર આપણે કયાં ચૂકી ગયા ?

 

 

 

Dang , Gujarat શુક્રવાર, ડીસેમ્બર 27 2013 

Dang , Gujarat

These are some photos clicked t Dang district…..famous Gira Fall, Girmal Fall and pampa lake could be good attractions for tourist….

જીવનસાથી = પ્રિયજન =મિત્ર મંગળવાર, નવેમ્બર 22 2011 

જિંદગીમાં કેટલાક સંબંધોનું સ્વરૂપ સ્થાયી હોય છે. મોટાભાગના બ્લડ રિલેશન્સને તમે આ કેટેગરીમાં મુકી શકો. પણ, બ્લડ રિલેશન્સ સિવાયના સંબંધોનું સ્વરૂપ બદલાઇ શકે છે.  લવ મેરેજ કરનારા ઘણા યુગલોએ પહેલાં જે મિત્ર હોય તે પ્રિયજન બને અને પ્રિયજનમાંથી જીવનસાથી બને એવું સંબંધનું રૂપાંતર અનુભવ્યું હશે. ઘણી વખત સંબંધ મૈત્રીની હદ ઓળંગીને પ્રેમની સીમામાં કયારે દાખલ થઇ જાય છે તે ખબર રહેતી નથી. ઘણી વખત એવું બને કે એક પાત્ર મૈત્રીમાંથી પ્રેમની હદમાં પહોંચી ગયું હોય પણ બીજું પાત્ર હજુ મૈત્રીની હદમાં જ હોય  કેટલીકવાર આ હદ ઓળંગાઇ જતી હોય છે અને કયારેક મૈત્રીની હદમાંથી પણ હદપાર થઇ જવું પડે છે. મરીઝની એક પંક્તિ યાદ આવે છે, એની બહુ નજીક જવાની છે આ સજા….મળતો હતો જે દૂરથી સહકાર પણ ગયો….

પણ, અહીં જરાક ઉલ્ટા સુલ્ટા ક્રમની વાત કરવી છે.  જીવનસાથી હોય એ પ્રિયજન બની શકે ખરા અને પ્રિયજનમાંથી ફરી મિત્ર બની જવાની અનુભૂતિ કેવી હોય..

મોટાભાગે લગ્ન સંબંધમાં એક પ્રકારની પઝેસિવનેસ હોય છે. આપણે ત્યાં લગ્ન સાથે અપેક્ષાઓ અને જવાબદારીઓના બિસ્તરાં પોટલાં સાથે હોય જ છે. એટલે શરૂઆતમાં પ્રિયજન જેવો ઉમળકો રહે પણ ધીમે ધીમે તે ઓસરતો જાય. થોડાંક વર્ષો પછી તો પડયું પાનું નિભાવી લેવાતું હોય. કયારેક સાવ આવી હાલત ના હોય તો પણ કેટલા પતિ પોતાની પત્નીને કે પછી કેટલી પત્નીઓ પોતાના પતિને દિલ ખોલીને બધી જ વાત કરી શકતા હશે.

ઘણા એવાં યુગલનો પરિચય છે જેમાં પતિના ઘણા વ્યવહારોની જાણ પત્નીને હોતી નથી. માત્ર અફેરની વાત નથી. એ સિવાય પણ ઘણી બાબતો પતિઓ પત્નીને કહેતા નથી. એમાં વ્યસનથી માંડીને યારી દોસ્તી પણ આવી જાય, ઓફિસમાં મળેલો ઠપકો કે પછી રસ્તામાં થયેલી તકરારની વાત પણ આવે. કયારેક નાણાંકીય મુશ્કેલીની વાત એટલા માટે છુપાવવામાં આવે છે કે એમ લાગે છે કે પત્ની એ સહન નહીં કરી શકે.

બીજી તરફ, પત્ની પાસે પણ પતિથી છુપાવવા જેવું કશું નથી હોતું એવું માનવા જેવું નથી. પોતાના સંતાન કે નાના ભાઇ બહેનના અફેર અને ખર્ચા, સ્કુલના રિઝલ્ટ, કોઇ ખરીદી અથવા બચત, પતિ કે કુટુંબની મરજી વિના નિભાવાતો સામાજિક વ્યવહાર, બહેનપણીઓ સાથે થયેલા કિટ્ટા-બુચા કે પછી કોઇ તરફથી અણછાજતું વર્તન. પત્નીઓ કેવળ પતિને છેતરવા કે અંધારામાં જ રાખવા માટે નહીં પણ તેનું ટેન્શન ના વધે તે માટે પણ ઘણું છુપાવતી હોય છે. ટિનેજર દિકરીઓની મમ્મીઓ કે ટિનેજર નણંદની ભાભીઓ પાસે આવી ગુપ્ત વાતોનો ખજાનો હોઇ શકે છે.

લવ બર્ડઝ એકબીજાને છેતરવા માંગતા હોતા નથી પણ, એકબીજાને દુખી પણ કરવા માંગતા નથી. એટલે તેમની વચ્ચે ગુલાબી વાતોનું શેરીંગ વધારે હોય છે. દેખીતી રીતે જ પ્રિય પાત્ર સાથે ગાળવા મળતા સમયના ટુકડાઓમાં કોઇ તકલીફોના રોદણા રોતું નથી. કોઇ પોતાની નબળાઇઓની વાત પણ કહેતું નથી. પુરૂષ હંમેશ પોતાની જાતને વિશ્વનો સૌથી શક્તિશાળી, સૌથી સમર્થ અને સૌથી લાગણીશીલ વ્યક્તિ પુરવાર કરવા માગતો  હોય છે. પ્રેયસી પોતાના પ્રિયજનને લાગણીથી તરબતર કરી દેવા આતુર હોય છે .આપણે સારા છીએ… આ દુનિયા સારી છે …આપણું બધું જ સારું થવાનું છે…લેટસ’ એન્જોય… !

મિત્રતા એક જ એવો સંબંધ છે જેમાં સુખદુખ વહેંચવામાં કોઇ સંકોચ નડતો નથી. કેટલાંક સુખ એવાં હોય છે જે પ્રિયજન કે જીવનસાથી સાથે વહેંચી શકાતાં નથી.  જેમાં દર વખતે ઉમંગ અને આનંદની વાતો કહેવી ફરજિયાત નથી. જેમાં પોતાનું ટેન્શન અચૂકપણે શેર કરવાનું જ હોય છે.  ઘણા વ્યક્તિની અમુક અતરંગ વાતો તેમના મિત્રના સેફ ડિપોઝિટ વોલ્ટમાં જ સલામત હોય છે અને તેની કુંચી તેમના પ્રિયજન કે જીવનસાથી પાસે પણ હોતી નથી.

આમ તો કહેવાય છે કે લગ્ન એ મૈત્રીનું શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ છે. પણ, આવી  પતિ અને પત્ની વચ્ચે મિત્રતાનો સંબંધ હોય એવું ઓછું બને છે.  લગ્ન પછીના પ્રેમની અનેક વાતો છે, કથાઓ છે. પરંતુ, લગ્ન પછીની મૈત્રી જુદી વાત છે. મેરેજ એનીવર્સરી કે વેલેન્ટાઇન ડે ઉજવનારાં પતિ અને પત્ની ફ્રેન્ડશીપ ડે ના મનાવતાં હોય એવું પણ બને છે.  ફ્રેન્ડમાંથી લવબર્ડ બનીને ચોરીના ચાર ફેરા ફરનારા યુગલોની યાદીમાંથી પણ કેટલાંક વર્ષો પછી ફ્રેન્ડશીપ ડે ની બાદબાકી થઇ જાય છે.

ફ્રેન્ડમાંથી લવ બર્ડ બન્યા હોય એમના માટે પણ પ્રેમ સંબંધ તુટયા પછી મિત્ર બની શકવાનું અઘરું હોય છે. એક્સ બોયફ્રેન્ડ કે એક્સ ગર્લફ્રેન્ડ માત્ર ફ્રેન્ડ બનીને રહી શકતા નથી.  કોઇએ આપણો પ્રેમ ઠુકરાવ્યો હોય તેટલા માત્રથી આપણા દુશ્મન કેવી રીતે થઇ જાય ? પણ, માત્ર પ્રપોઝ કર્યું હોય અને જવાબ ‘ ના’ માં આવ્યો  હોય તેવા કિસ્સામાં કોઇ મિત્ર બની શકે અને ભવિષ્યમાં ફરી પ્રેમના તરંગો રચાવા માંડે એવું બની શકે પણ થોડા લાંબા સમય પછી પ્રેમ સંબંધ તુટયા હોય તેવા કિસ્સામાં તે પછીનું સ્ટેજ મોટાભાગે નફરત, શંકા, તિરસ્કાર, અણગમા કે વેદનાનું જ કેમ હોય છે….

પ્રેમ એટલે કશ્મકશ….. ગુરુવાર, જૂન 2 2011 

પ્રેમ થવો એ એક વાત છે…જેનાં પ્રેમમાં પડયા હોઇએ તે આપણા પણ પ્રેમમાં પડે એ વળી બીજી વાત છે…. બંને એકબીજાના પ્રેમમાં હોય તેઓ જીવનસાથી બની શકે એ પાછી ત્રીજી વાત છે અને જીવનસાથી બન્યા પછી પ્રેમ ટકી રહેવો એ પાછી જુદી જ વાત છે.

પ્રેમના પંથમાં આ બધા જુદા જુદા મુકામ છે અને આ દરેક મુકામ વખતે કયારેક ને કયારેક કોઇને કોઇ કશ્મકશ તો અનુભવાય જ છે. આ કશ્મકશ પછી પ્રિય પાત્રને જતું કરનારા લોકોની બહુમતી છે. બહુ ઓછા લોકો પોતાના અસલ પ્રેમને વળગી રહી શકે છે કે તેના તરફ પાછા ફરી શકે છે.અરે, અસલ પ્રેમ કયો કહેવાય તેની ઓળખ મેળવવાની સજજતા અને તૈયારી પણ બહુ ઓછા લોકોમાં હોય છે.

પ્રેમની આ બધી ઝીણી ઝીણી…મીઠી મીઠી…કયારેક પીડા સર્જતી અને કયારેક રોમાંચ પમાડતી કશ્મકશ અનુભવવાની પણ એક મજા છે. જેમની જિંદગીમાં આ બધી કશ્મકશની કરકરી યાદોનો ખજાનો નથી એ લોકો ખરેખર કમનસીબ છે. મુળ બંગાળીમાં બનેલી અને હિન્દીમાં પણ ડબ થયેલી ઋતુપર્ણ ઘોષની ફિલ્મ કશ્મકશ માણ્યા પછી સૌ કોઇને પોતપોતાની આવી કોઇ કશ્મકશ મમળાવવાનું મન થઇ જશે.

કશ્મકશ એવા સમયે રિલીઝ થઇ છે જયારે કોરાં આકાશમાં વાદળોનું આગમન શરૂ થઇ ગયું છે. દરેક વાદળ એક સંભાવના…એક સંદેશ લઇને આવે છે. કદાચ કોઇ વાદળ કોરુંને કોરું પસાર થઇ જશે. કદાચ કોઇ વાદળ માત્ર બે ઘડી છાંયો આપીને રવાના થઇ જશે. કોઇ વાદળ વરસી પણ શકે છે.  વાદળાં છવાયાં હોય , ઠંડો પવન વાતો  હોય અને ત્યારે કોઇ કશ્મકશની વાત યાદ ના આવે તો માનવું કે હ્રદય એપ્રિલના આકાશ જેવું કોરું ધાકોર છે.

વાદળાં અને યાદગીરીઓ વચ્ચે પણ કેટલું સામ્ય છે. કયારેક એ એકલદોકલ હોય તો કયારેક ફોજ હોય…કયારે એનાથી મન પ્રસન્ન થઇ જાય તો કયારેક અકળામણ અને મુંઝારો પણ લાગે….બંનેનો કોઇ નિશ્ચિત આકાર નહીં….એ ગમે તે દિશામાંથી આવે અને ગમે તે દિશામાં જાય…કયારેક દિવસોના દિવસો સુધી ગોરંભાયા કરે અને કયારેક  થોડીવારમાં વિખેરાઇ જાય…બંનેને મમળાવ્યા કરો અને એમાંથી નવા નવા આકાર , નવા નવા અર્થ નીકળતા જાય…એ ભીડ અને ઘોંઘાટ વચ્ચે નહીં પણ એકાંતમાં માણવાની મજા આવે……કેટલીકવાર એ મૌન રહીને પસાર થઇ જાય…પણ કયારેક એ ગર્જના કરે અને વીજળીના ચમકારા પણ થાય……એક વાદળ અસંખ્ય લોકો જુદી જુદી રીતે જોઇ અને માણી શકે તેવું જ કોઇ એક યાદનું પણ છે ને….એક જ ઘટના કે એક જ પાત્રની યાદને લોકો કેવી અલગ અલગ રીતે સાચવતા અને માણતા હોય છે…

કશ્મકશ વિનાનો…આ પાર કે પેલે પારની દ્રઢતા ધરાવતો પ્રેમ  જ પાકો અને દ્વિધા ધરાવતો પ્રેમ કાચો એવું અર્થઘટન કરી શકાય ખરું ?

લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તે પ્રેમ સાચો અને થોડા સમય માટે થઇ જતો અને પછી ભુલી જવો પડતો પ્રેમ કાચો એવું માનવાની ઉતાવળ કરવા જેવી નથી. કયારેક કોઇ અલ્પ સમય માટે  થઇ જતા પ્રેમની એટલા દિવસો પુરતી તીવ્રતા પેલા દીર્ઘજીવી પ્રેમને ટક્કર માટે તેવી હોય છે.

કશ્મકશ..ની સાથે સાથે જ રિલીઝ થયેલી  કુછ લવ જૈસા…ની વાત પણ આવી જ કાંઇક છે . લાગણીને લંબાણ કે કાયમીપણાના માપદંડથી માપવાની કશ્મકશમાં પડવા જેવું નથી. કયારેક કોઇ મોટું વાદળ લાંબા સમય  સુધી રહે પણ વરસે નહીં અને એક નાની વાદળી આવીને ફટાફટ ભીંજવતી જાય એવું બની શકે છે….હા, એટલું ખરું કે આવી ભીંજાવાની તૈયારી હોવી જોઇએ.  કયારેક સતત વરસતા રહેતા મુશળધાર વરસાદમાં એકધારાપણું લાગે પણ કયારેક થોડી મિનીટો માટે આવીને ભીંજવી જતું ઝાપટું એવી સુગંધીદાર ભીનાશ મુકીને જતું રહે કે એમાં જ ખોવાયેલા રહેવાનું મન થાય.

જુન મહિનો એટલે જ મને ગમે છે કારણ કે તે તેની પાછળ પાછળ આખું ચોમાસું લઇને આવે છે.  અને આ ભીની મોસમમાં શાળાઓ અને કોલેજોના કેમ્પસ પર  સર્જાશે અનેક રીયલ લાઇફ કશ્મકશ અને કુછ લવ જૈસા…..

ડિઝાઇન સિટી સિઓલ -સૉલ ગુરુવાર, ડીસેમ્બર 23 2010 

80ના દાયકાના દાયકાના ઉતરાર્ધમાં  જયારે ઘરમાં નવું નવું ટીવી આવ્યું હતું ત્યારે તેના પર સિઓલ ઓલિમ્પિક જોયાનો રોમાંચ હજુ યાદ છે.  સ્પોર્ટસમાં ત્યારે બહુ સમજ પડતી ન હતી ( હજુ કોઇ પ્રગતિ નથી) પણ,  એ રમતો જોવાની બહુ મજા આવી હતી . ત્યારે સપનામાં પણ વિચાર્યું ન હતું કે કોઇક દિવસ આ સિઓલ શહેરની મુલાકાત લેવાનું બનશે.

હોટલ નોવોટેલ એમ્બેસેડર

તા. 10મી નવેમ્બરે રાતે  સિઓલના ગેન્ગનેમ ( અંગ્રેજી સ્પેલીંગ ,  gangnam ત્યાંની ભાષામાં ઉચ્ચાર ખબર નથી)  વિસ્તારમાં આવેલી હોટલ નોવોટેલ એમ્બેસેડરમાં પહોંચ્યા પછી ભારતના રાજદુત એસ.કે. ત્યાલે  અમને ‘ વેલકમ ટુ સૉલ ‘ એમ કહીને આવકાર્યા ત્યારે ખબર પડી કે આપણે જેને સિઓલ કહેતાં હતાં એનો ઉચ્ચાર તો સૉલ છે.  જોકે, પછી બે દિવસ અહીં ઠેર ઠેર welcome to soul of  Asia Seoul એવાં બેનર વાંચવા મળ્યાં.

મેં હજુ ભારતના તમામ મહાનગરો પણ પૂરેપૂરાં જોયાં નથી  એટલે તરત સરખામણી કરવા માંડવાની મારી કોઇ લાયકાત નથી. (આવાં કારણોસર હુ ગુજરાતી નવલકથાકાર બની શકતો નથી.  ) પણ, સૉલ ખરેખર પ્રેમમાં પડી જવાય એવું શહેર છે. ભારતના ગીચોગીચ રસ્તાઓ, ગંદકી, માર્ગો પર રખડતી ગાયો અને કૂતરાં, હોર્નના ઘોંઘાટથી ટેવાયેલા લોકોને સ્વાભાવિક રીતે જ આ શહેરની સ્વચ્છતા અને શાંતિ ગમી જાય. માર્ગો પર વાહનોની લાંબી લાંબી કતારો હોય પણ કોઇ હોર્ન વગાડે જ નહીં. ભારતમાં તો મ્યુઝિકલ ઓટો હોર્નની અલગ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ જ છે પણ, આ શહેરમાં તો એ બધા બિચારા બેકાર જ રહે. ભારતીય શહેરોમાં વિશાળ બહુમાળી ઇમારતોની આસપાસ જ ગંદા વસવાટો હોય, સાંકડી ગલીઓ હોય, રસ્તા પર લારીવાળા અને પથારાવાળાની જમાવટ હોય એવું બધું અમને ના જોવા મળ્યું. વિશ્વના કદાચ દરેક પ્રગતિશીલ આધુનિક શહેરોમાં આવું હશે.

મેયર ઓહ સી હુન

પણ, આ શહેરમાં એક અસામાન્ય બાબત જોવા મળી  અને તે તેનો ડિઝાઇન સિટી પ્રોજેકટ. સૉલના 49 વર્ષીય મેયર ઓહ સી હુનએ આ મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેકટ હાથ ધર્યો છે. એમને રૂબરૂ મળવાની તક તો ના મળી પરંતુ, ઇમેલ દ્વારા મોકલેલા પ્રશ્નોના એમણે વિગતવાર જવાબો આપ્યાં. ડિઝાઇન સિટી પ્રોજેક્ટ શા માટે એવા પ્રશ્નનો તેમણે બહુ સરસ જવાબ આપ્યો કે સૉલ હવે વિશ્વનું એક મહાનગર છે. અહીં રહેતા નાગરિકોને દરેક પળ એ અહેસાસ થવો જોઇએ કે તેઓ એક વિશ્વકક્ષના શહેરના નાગરિકો છે, તેમને આ વાતનું ગૌરવ થવું જોઇએ. તેમને એ સ્તરની ગુણવત્તાસભર સુવિધાઓ અને અનુભવ મળવા જોઇએ. સાથે-સાથે વિશ્વભરના પ્રવાસીઓમાં સૉલ માટે આકર્ષણ જમાવવા માટે પણ તેનું નવેસરથી ડિઝાઇનીંગ કરવું જરૂરી છે.

સૉલ સારી રીતે ડિઝાઇન થશે તો સ્થાનિક લોકો ખુશ રહેશે કારણ કે આખરે ડિઝાઇને એ એક અસરકાર

ક સ્ટ્રેસ બસ્ટર છે. સાથે સાથે વિશ્વભરના લોકો આ શહેરના પ્રેમમાં પડશે. અહીં પર્યટન કે બિઝનેસ માટે આવવાનું પસંદ કરશે. અત્યારે માત્ર આર્થિક પ્રભુત્વના જોરે જ કોઇ શહેરને વિશ્વના ટોચના શહેરોની હરોળમાં બેસાડી શકાય નહીં. સૉલને વિશ્વભરમાં જાણીતું બનાવવા માટે અમારે એક ગ્રોથ એન્જિનની જરૂર

હતી અને ડિઝાઇન અમારું ગ્રોથ એન્જિન છે.

ડિઝાઇન સિટી પ્રોજેકટમાં માત્ર બગીચા કે ફુવારા બનાવવા પર ધ્યાન અપાયું નથી પરંતુ, શહેરના બાહરી વાતવરણ સાથે તેની જુદી જુદી સિસ્ટમ્સ અને સર્વિસિસને બહેતર બનાવવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરાયું છે.

માર્ગો પર ફલાવર ડેકોરેશન

એક તરફ માઉન્ટ નેમસેન રેનેસાં પ્રોજેકટ અને હેન્ગેન્ગ રિવર રિસ્ટોરેશન પ્રોજેકટ જેવા મેગા પ્રોજેકટ હાથ ધરાયા છે તો સાથે સાથે સ્ટ્રીટ ડિઝાઇનીંગનો કન્સેપ્ટ પણ અમલમાં મુકાયો છે.

રેઇનબો ફાઇન્ટેઇન

સૉલને  વિશ્વનું સૌથી જોવાલાયક મહાનગર બનાવવા માટે એક બ્લ્યુ પ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી છે. 2006થી સમગ્ર શહેરની કાયાપલટ કરવાનું શરૂ થયું છે. હાન રિવર પર મુલાઇટ રેઇનબો ફાઉન્ટેનનું નિર્માણ કરાયું છે. તેની સાથે હેન્ગેંગ રિવર ફ્રન્ટ પાર્ક બનાવાયો છે.  અમદાવાદમાં હજુ રિવર ફ્રન્ટ પ્રોજેકટ તૈયાર થઇ રહ્યો છે પરંતુ, સૉલના આ રિવર ફ્રન્ટ પ્રોજેકટની તોલે તે આવી શકશે કે નહીં તે એક સવાલ છે.

અહીં હાન નદીમાં નાનકડા કૃત્રિમ ટાપુઓ બનાવીને તરતા મૂકવામાં આવ્યા છે. આ ટાપુઓ પર જુદા જુદા ફેસ્ટીવલ, સંગીત, નાટકના પર્ફોર્મન્સીસ યોજાશે. 2012માં ક્રુઝ શીપ ટર્મીનલ બનશે અને 2016માં ફલોટીંગ હોટલ તૈયાર થશે.

કૃત્રિમ તરતા ટાપુઓ

હાન રીવર રેનેસાં પ્રોજેકટ 2030માં પૂરો થવાનો છે.

ગુજરાતમાં ભુજના ડિઝાઇનીંગમાં ભુજીયા ડુંગરને કે જુનાગઢના ડિઝાઇનીંગમાં ગિરનાર પર્વતને સાંકળી લેવાય તો કેવું સરસ કામ થાય ! અહીં સિટી ડિઝાઇનીંગ પ્રોજેકટમાં માઉન્ટ નેલસેમ પર્વતના રિસ્ટોરેશનનો પણ પ્રોજેકટ બનાવાયો છે. ટેકરી પરના જુના કિલ્લા જેવાં સ્ટ્રકટરનું રિનોવેશન, એસ્કેલેટર, સતત પ્રજવલિત મશાલ અને ઓબ્ઝર્વેટરી સહિતના આયોજનો થઇ રહ્યાં છે.

વડોદરામાં શહેરની વચ્ચોવચ્ચથી વિશ્વામિત્રી નદી વહે છે. આ નદીમાં ગંદુ પાણી વહેડાવવામાં આવે છે અને તેના કારણે કાંઠા વિસ્તારોમાં દુર્ગંધ અને મચ્છરોનો ત્રાસ વધી ગયો છે. સૉલમાં પણ શહેરની વચ્ચોવચ્ચ આવું એક નાળું છે. પણ, અહીં હવે ગંદા પાણીની જગ્યાએ ચોખ્ખું પાણી વહેડાવવામાં આવે છે. તેના બંને કાંઠે ગાર્ડનીંગ, બેંચીસ, જોગીંગ ટ્રેક, પ્લે ઇક્વિપમેન્ટ, લાઇટ સ્પોર્ટ્સ ફેસિલિટી ડેવલપ કરવામાં આવી છે. હવે લોકો

આ નાળાંની સમાંતર બનાવાયેલાં પાથ વે પર ઇવનિંગ કે મોર્નીંગ વોક લેવાનું પસંદ કરે છે.

રમણીય બનાવાયેલું નાળું. અહીં લોકો વોક લેવાનું પસંદ કરે છે

શહેરમાં અત્યાધુનિક સ્કાયક્રેપર્સની વચ્ચોવચ્ચ ટ્રેડિનશલ કોરિયન બાંધણી

ના મકાનોને પણ રિસ્ટોર કરી સાચવી રાખવામાં આવ્યાં છે. આ મકાનો આધુનિકતાની સાથે પરંપરાનું ફયુઝન  પૂરું પાડે છે.

ભારતના મોટાભાગના શહેરો ગંદા વસવાટ, પ્રદુષણ, ગંદકીની સમસ્યાઓ

થી પિડાય છે ત્યારે સૉલમાં શહેરને માત્ર સ્વચ્છ અને સુંદર નહીં પરંતુ ડિઝાઇનર સિટી બનાવવાનો પ્રોજેકટ ચાલે છે. યુનેસ્કોએ પણ આ પ્રયાસોને બિરદાવી સૉલને સિટી ઓફ ડિઝાઇન  જાહેર કર્યું છે.

ભારતમાં પાછા આવીને મને થયું કે અહીં ડિઝાઇનીંગ તો ઠીક પણ સિમ્પલ ટાઉન પ્લાનીંગની પણ વાત વિચારવી હમણા તો અશકય છે. કદાચ નગર રચના અને સિટી ડિઝાઇનીંગની રીતે 6000 વર્ષ પહેલાંના હડપ્પા કાળના આપણા પુર્વજો આપણા કરતાં ઘણા પ્રગતિશીલ હતા. આપણે હજુ બાથરૂમ અને બેડરૂમનાઇન્ટીરયર ડિઝાઇનીંગ સુધી પહોંચ્યાં છીએ. સિટી ડિઝાઇનીંગ આવતાં આપણે ત્યાં વાર લાગશે.  એવું નથી કે આ દિશામાં આપણે ત્યાં કોઇ વિચારતું નથી. થોડા સમય પહેલાં હું એમ.એસ.યુનિવર્સિટીના આર્કીટેકચર વિભાગમાં ગયો હતો. અહીંના વિદ્યાર્થીઓ દર વર્ષે આંતરકોલેજ સ્પર્ધા નાસામાં ટ્રોફીઓ જીતી લાવે છે. એકવાર તેમને વડોદરાના નવા બજાર (નવરાત્રિના ચણીયાચોળી માટે યુવતીઓની ફેવરીટ જગ્યા)ના ડિઝાઇનીંગ માટે પણ એવોર્ડ મળ્યો હતો. પુછપરછ કરતાં આ વિદ્યાર્થીઓએ કહ્યું હતું કે તેમૃણે આ આખી ડિઝાઇન મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને આપી દીધી છે પણ, તેમણે પછી કોઇ ફોલોઅપ કર્યું નથી. અહીં એક ગલી , એક બજારના ડિઝાઇનીંગમાં પણ કોઇને રસ નથી. અહીં હજુ પાયાની સુવિધાઓ બાબતે પણ કોઇ નક્કર પગલાં ભરાતાં નથી. ત્યાં ડિઝાઇનર સિટી તો બહુ દૂરની વાત છે.

વડોદરાથી સિઓલ….વાયા દિલ્હી…. મંગળવાર, ડીસેમ્બર 7 2010 

બહુ ઝડપથી મુગ્ધ થઇ જવું અને માણવું એ મારો સ્વભાવ છે.   તેમાં પણ આ તો જિંદગીનો પહેલો વિદેશ પ્રવાસ.. અને એ પણ, વડાપ્રધાનના ખાસ વિમાનમાં…જી20  જેવા વિશ્વના ટોચના દેશના નેતાઓનું સંમેલન અને તેમાં વિશ્વભરમાંથી આવેલા છ હજાર પત્રકારોમાંના એક આપણે હોઇએ…ખુમાર ચઢવો બહુ સ્વાભાવિક અને સહજ હતો. કદાચ..આવા પ્રસંગે ખુમાર ના હોય તો એ એબ્નોર્માલિટી કહેવાય અને થેન્ક ગોડ !  હું નોર્મલ છું.

પણ, એ ખુમાર, એ કેફ, એ મુગ્ધતા કોઇપણ બાબતને યથાતથ નિહાળવાની ક્ષમતા છિનવી લે છે. એટલે જ નક્કી કર્યું , ભલે, થોડુંક મોડું થાય પણ કોરિયા ડાયરી થોડોક કેફ ઉતર્યા પછી લખીશ.

પણ, સીધા કોરિયા જતાં પહેલાં મારે વડોદરાથી દિલ્હી જવું પડયું હતું અને એટલે જ દિલ્હીની થોડી વાત કરી લેવી પડશે.

તા. 9-11-2010

દિલ્હી સ્ટેશને ઉતરતાં વેંત દિલ્હી પોલીસનો બહુ સારો અનુભવ થયો. સ્ટેશનથી કોઇ રીક્ષાવાળા રફી માર્ગ જેવા વિસ્તારમાં આવવા તૈયાર ન હતા.  એ તો મને રફી માર્ગ પહોંચ્યા પછી ખબર પડી કે કેન્દ્ર સરકારના મોટાભાગના મંત્રાલયોની ઓફિસ આ વિસ્તારમાં છે. અહીં, જનરલી કોઇ રીક્ષામાં આવવાવાળું હોય નહીં એટલે બિચારા રીક્ષાવાળાને વળતી સવારી મળે નહીં. પણ, સ્ટેશને તો હું બરાબરનો અટવાયો  હતો. પછી, શું સુઝયું કે ચાલતો ચાલતો નજીકના ટ્રાફિક સર્કલ પર ગયો અને ત્યાં ટ્રાફિક મેનેજ કરતા પોલીસવાળાને વાત કરી. એણે મને બહુ સરસ રિસ્પોન્સ આપ્યો. એકદમ નમ્રતાથી કહ્યું , હું તમારા માટે કાંઇક વ્યવ્સ્થા કરું છું.  થોડી વારમાં એક રીક્ષા વાળો ત્યાંથી પસાર થયો એટલે તેણે તેને અટકાવ્યો અને કહ્યું, આમને રફીમાર્ગ ઉતારી દેજે અને મને કહ્યું કે, સાહેબ, આ તમને તમારી જગ્યાએ ઉતારી દેશે અને ભાડું પણ વાજબી લેશે. વાજબી ભાડાંની વાત એણે રીક્ષાવાળાને જ સંભળાવવા કહી હતી. અને આમ….દિલ્હી પહોંચ્યાના એક કલાક પછી હું આઇએનએસ બિલ્ડીંગ પહોંચ્યો.

આઇએનએસ એટલે દેશના તમામ ન્યુઝપેપરના સંગઠન ઇન્ડિયન ન્યુઝપેપર સોસાયટીની અહીં ઓફિસ છે. દેશના લગભગ તમામ ભાષાના તમામ મુખ્ય અખબારોના દિલ્હી બ્યુરો આ બિલ્ડીંગમાં છે. નજીકમાં જ પ્રેસ કલબ અને પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડીયા એટલે કે જે પીટીઆઇના સમાચારો  આપણે દાયકાઓથી છાપાંઓમાં વાંચતા રહીએ છીએ તેની પણ ઓફિસ બાજુમાં જ છે.  દેશની રાજધાનીમાં બનતી રોજેરોજની ઘટનાઓ, ઘટનાપ્રવાહો,  સમગ્ર દેશને અસરકર્તા નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાઓની વાત આ બિલ્ડીંગમાંથી કરોડો ભારતીયો સુધી તેમની ભાષામાં પહોંચે છે.  જેમણે કોઇ છાપાંની ઓફિસમાં આવતા સમાચારો. ત્યાંથી પ્રસરતા સમાચારોનું વાતાવરણ અનુભવ્યું હોય તેઓ કદાચ એ વખતની મારી ફિલીંગ સમજી શકશે.

દિલ્હી એટલે સ્વાર્થી અને મતલબી લોકોનું શહેર એવું વાંચ્યું કે સાંભળ્યું હતું.  એવું પણ સાંભળ્યું હતું કે દિલ્હીમાં ડગલે ને પગલે સિકયોરિટીની કનડગત છે. પણ, મને દર વખતે  જુદો અનુભવ થતો ગયો. કદાચ સ્ટેશને પેલા પોલીસવાળાએ સારા અનુભવના શુકન કરાવ્યાં હતાં. દિલ્હીમાં મેટ્રો ટ્રેનના સ્ટાફ અને સિકયુરિટી પર્સોનલથી માંડીને શાસ્ત્રી ભવનના  સિકયોરિટી કાઉન્ટર અને એરફોર્સ સ્ટેશન પાલમ ખાતેના એરફોર્સના કર્મચારીઓ સુધી. નમ્રતા , શિષ્ટ વાતચીત, અજાણી વ્યક્તિને મદદરૂપ બનવા શકય તેટલા પ્રયાસો આ બધું સ્પર્શી ગયું. એટલા માટે ખાસ , કે વડોદરામાં અને ગુજરાતમાં મેં ઘણા સરકારી સમારંભો એટેન્ડ કર્યા છે અને તેમાં સિકયોરિટીના નામે થતી હેરાનગતિનો જાત અનુભવ કર્યો છે.  સમાચારો માટે ઘણી વખત પોલીસ સાથે પનારો પાડયો છે અને એ વખતે પોલીસની બિનજરૂરી કડકાઇ, રૂક્ષતા , દરેક સાથે તોછડાઇથી જ વાત કરવાની શૈલી એ બધાનો અનુભવ કર્યો છે.

શાસ્ત્રી ભવન એટલે દેશના વિદેશ મંત્રાલય સહિતના બીજાં અનેક મંત્રાલયોની કચેરી ધરાવતું અનેક બ્લોકનું બનેલું સંકુલ.  અહીં સાંજે વિદેશ સચિવ નિરૂપમા રાવની પ્રેસ કોન્ફરન્સ હતી.  ઓબામાની ભારતમાંથી હજુ સવારે જ વિદાય થઇ હતી એટલે એ મુલાકાત અંગે ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના સત્તાવાર પ્રત્યાઘાત જાણવા દિલ્હીનું મિડીયા આતુર હતું. સમગ્ર કોન્ફરન્સ હોલ ખીચોખીચ ભરાયેલો હતો. દેશના તમામ અગ્રણી છાપાં અને ચેનલો ઉપરાંત વિદેશી મિડીયાના પ્રતિનિધિઓ પણ હાજર હતા.  વડોદરા અને ગુજરાત બહારના મિડીયા માટેનું આ મારું પહેલું એકસ્પોઝર… બધા પત્રકારો શાંતિથી વારાફરતી પોતાના પ્રશ્નો, પેટા પ્રશ્નો રજુ કરતા જાય. નિરૂપમા રાવ તેના બહુ સ્પષ્ટ અને નિખાલસ જવાબો આપતા જાય..કોઇ પ્રશ્ન ટાળવાની વાત નહીં કે ગોળ ગોળ જવાબો નહીં…મને ખબર છે કે વિદેશી મિડીયાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા એક ભારતીય પત્રકારે તો બહુ તોછડાઇથી અને નિરૂપમા રાવ પર અંગત પ્રહારો કરતો પ્રશ્ન પુછયો. એની ભાષા ખરેખર બહુ એબ્યુઝીવ હતી. પણ, નિરુપમા રાવે જરા પણ ઉશ્કેરાયા વિના એને જવાબ આપ્યો. જોકે, એ વખતે બાકી તમામ પત્રકારોએ એક અવાજે પેલા પત્રકારને ઝાટકી નાખ્યો અને કહ્યું કે પ્રશ્ન પુછવાની આ રીત બરાબર નથી. તમારે આ ભાષામાં વાત કરવાની જરૂર નથી.  આ પ્રોફશનાલિઝમ જોઇને આનંદ થયો.

આ પ્રેસ કોન્ફરન્સ અને એ પછીની પ્રેસ કોન્ફરન્સીસ માં મને એક લાક્ષણિકતા જોવા મળી  કે પહેલાં સત્તાવાર બ્રિફીંગ થાય. તેના પર સવાલ-જવાબનું સેશન ચાલે. એ પછી તમામ કેમેરા અને માઇક્સ બંધ કરાવી દેવામાં આવે અને બાદમાં, અધિકારીઓ દ્વારા બિનસત્તાવાર એટલે કે જેમાં કોઇ અધિકારીના નામનો ઉલ્લેખ કર્યા સિવાય સમાચાર આપવાના હોય છે એવું બ્રિફીંગ થાય. અહીં  અધિકારીઓ જરા વધુ ખુલ્લીને વાત કરે. નિરુપમા રાવે એક પ્રશ્નનો સરસ જવાબ આપ્યો કે વિદેશ નીતિમાં કયારેક મૌનથી વાતો કરવાની હોય છે અને કયારેક કેટલીક વાત બિટવીન ધ લાઇન્સ કહેવાની હોય છે. સરકાર જે વાત બાકીની દુનિયા સુધી ગર્ભિત રીતે પહોંચાડવા માગતી હોય તે આ બિનસત્તાવાર બ્રિફીંગમાં કહેવાતી હોય છે. આ સત્તાવાર અને પછી બિનસત્તાવાર બ્રિફીંગનો સિલસિલો બાકીના ત્રણ દિવસ પ્લેનમાં અને સિઓલમાં પણ ચાલતો રહ્યો.

પત્નીના દોસ્ત સાથે દોસ્તી શકય છે ? બુધવાર, જુલાઈ 14 2010 

કોલેજકાળની એક ફ્રેન્ડ  સાથે હમણા વર્ષો પછી વાત થઇ. કોલેજના દિવસોની યાદગીરીનો દાબડો ખુલી ગયો. એ સમયના બધા મિત્રોને યાદ કર્યા. કોણ કયાં છે, શું કરે છે, કોનો સંસાર કેવો ચાલે છે તેની પણ વાતો થઇ. મેં મારો સંપર્ક જળવાઇ રહ્યો હોય તેવા કેટલાક મિત્રોના નામ આપ્યા. તેણે તેની સાથે સંપર્ક રહ્યો હોય તેવા કેટલાક મિત્રોની વિગતો આપી. આ યાદીમાં એક છોકરીનું પણ નામ હતું. તેણે મને બીજા બધાના ફોન નંબર, ઇમેઇલ એડ્રેસ અને સરનામા આપ્યાં પણ તે છોકરીના  સંપર્કની કોઇ વિગતો આપવાની ના પાડી.

મેં પૂછયું આવું કેમ ? , તો મારી ફ્રેન્ડ કહે  કે તેના પતિને એ  ગમતું નથી. મે પુછયું કે કે તેના પતિને તેની પત્નીના કોલેજકાળના કોઇપણ મિત્ર સંપર્ક કરે તો નથી ગમતું ?  તો કહે ના, એવું નથી. બહેનપણીઓ સંપર્ક કરે તો ચાલે પણ, છોકરાઓ નહીં.

મને આંચકો લાગ્યો. સાથે નિસાસો પણ નીકળ્યો. જે છોકરીની વાત થતી હતી તે અભ્યાસમાં બહુ તેજસ્વી હતી. જયારે જોઇએ ત્યારે અભ્યાસને લગતું જ કાંઇક વાંચતી હોય. અમને યાદ નથી કે કયારેય કોલેજમાં તેણે કોઇ લેકચર બન્ક કર્યું  હોય. અમારા ગ્રૂપના ઘણા છોકરાઓ અને છોકરીઓ પણ એવાં હતા જેમણે કોલેજના ત્રણેય વર્ષ લેકચર્સ એટેન્ડ કરવાની બહુ પરવા ના કરી હોય. બસ, એ છોકરી પાસેથી નોટ્સ લઇ લેવાની એટલે ચાલે. એમાં નવાઇની વાત નથી કે એ પોતાના વિષયમાં ટોપ ફાઇવમાં જ રહેતી હતી. ગ્રૂપમાં બધાને એના માટે બહુ માન હતું. અમારા ગ્રૂપમાં તે હોવાનું અમને બધાને ગૌરવ પણ હતું.  અમારી કોમન ફ્રેન્ડએ આપેલી માહિતી મુજબ એ અત્યારે બહુ સારી જગ્યાએ જોબ કરે છે. તેનો પતિ પણ પણ બહુ હાઇલી એજ્યુકેટેડ છે અને મલ્ટી નેશનલ કંપનીમાં જોબ કરે છે.  તેઓ બહુ સુખી છે. મહાનગરમાં પોતાનું મકાન છે…કાર છે…. વગેરે…વગેરે….

પણ, અમારી ફ્રેન્ડના જણાવ્યા મુજબ તે પણ તે છોકરીને કોલેજ છુટી ગયાના વર્ષો પછી કયાંક મળી હતી. વાતચીતમાં એકબીજાના નંબરોની આપ-લે થઇ.કોલેજના ગ્રૂપની વાત થઇ. એ પછી તો એકબીજાના ઘરે આવવાજવાનું બન્યું ત્યારે તેના પતિ સાથે પણ વાત થઇ.  એક સંબંધુનું અનુસંધાન વર્ષો પછી સંધાયું તેનો આનંદ થયો.  મારી ફ્રેન્ડએ આ બધી વાતો જે રીતે મને કરી તે જ રીતે અમારા ગ્રૂપના તેની સાથે સંપર્કમાં રહેલા બીજા મિત્રોને પણ કરી હતી. વાત-વાતમાં તેણે તેનો મોબાઇલ નંબર પણ બીજા મિત્રોને આપ્યો હતો.

તેના થોડા જ સમયમાં એ છોકરીનો અમારી ફ્રેન્ડ પર ફોન આવ્યો કે તું આપણા કોલેજના ગ્રૂપના બીજા લોકોને મળે ત્યારે ખાસ કરીને કોઇ છોકરાઓને મારો નંબર આપીશ નહીં. મારા પતિને એ ગમતું નથી. એ છોકરીના કહેવા મુજબ પહેલીવાર તો ગ્રૂપના એક છોકરાનો ફોન આવ્યો ત્યારે પતિએ ખાસ વાંધો ના લીધો. ઉલ્ટાનું એ છોકરા અને તેના પતિ વચ્ચે કેટલીક કોમન ઓળખાણો નીકળી એટલે તેની સાથે તેણે ઘણી વાત કરી. પણ, એ પછી ગ્રૂપના બીજા છોકરાનો ફોન આવ્યો અને ત્રીજા છોકરાનો પણ ફોન આવ્યો ત્યારે પતિ અકળાઇ ગયા. પૂછવા માંડયા કે તારા ગ્રૂપમાં એકલા છોકરાઓ જ હતા કે શું ?

એ છોકરીએ તેના પતિને સમજાવ્યા કે આ તો વર્ષો પછી બધાને મારી એકસાથે એક જ અરસામાં  ભાળ મળી છે એટલે બધા સહજ રીતે હાય-હેલ્લો કરવા ફોન કરે છે અને તમને લાગે છેકે એકસામટા આટલા ફોન કેવી રીતે આવી રહ્યા છે. એમાનાકોઇ સાથે કયારેય કોઇ બહુ અંગત સંબંધ ન હતા . જો એવા કોઇ સંબંધ હોત તો આટલા વર્ષો એકબીજાના સંપર્કમાં જ ના હોઇએ તેવું ના બનત. કોલેજ પછી બધા પોતપાતાની કારકિર્દી આગળ વધારવામાં વ્યસ્ત થઇ ગયા ને બધા છૂટા પડી ગયા. હવે આટલા વર્ષે બધાને ખબર પડી છે તો બધા સહજ રીતે એકબીજાની પૃચ્છા કરે છે. એમાં ખોટું શું છે ?  તમે પણ આટલું બધું ભણ્યા છો તો તમારે પણ મોટું ગ્રૂપ હશે. એમાં છોકરા-છોકરીઓ હશે જ. કોઇ છોકરાને કોઇ છોકરી સાથે ચોક્કસ પ્રકારના જ સંબંધ હોય અને એ સિવાયનો સંબંધ શકય જ ના હોય એવું નથી એ તમે પણ જાણો છો અને સમજો છો પછી હવે આટલા વર્ષે આવા બધા સવાલો શા માટે  ? પણ, પતિએ કહી દીધું કે જો હું તારા માટે બહુ પઝેસીવ છું. તારી કોઇ બહેનપણી તને મળે , તું એને મળે એ આપણા ઘરે આવે જાય તેનો  મને વાંધો નથી. પણ, આ બધા છોકરાઓ સાથે હવે તારે કોઇ સંપર્ક રાખવાની જરૂર નથી.

અમારી ફ્રેન્ડએ કહ્યું કે એ પછી તેણે અમારા ગ્રૂપના બધા છોકરાઓને ફોન કરીને કહી દીધું કે મહેરબાની કરીને તમે એને ફોન ના કરશો. એને કોઇના ખબર પૂછવા હશે તો એ સામેથી ફોન કરી લેશે. પણ, તમારે એને ફોન નહીં કરવાનો. હવે પછી આપણા ગ્રૂપનું કોઇ મળે તો  તેને એના નંબર જ નહીં આપવાના.

આ વાત થોડી આંચકાજનક લાગે. ફેસબુક અને ઓરકુટ પર સેંકડો ફ્રેન્ડઝ બનતા હોય તેવા જમાનામાં થોડીક માની ના શકાય તેવી પણ લાગે પરંતુ, આ હકીકત છે.

એક જમાનામાં બોયઝ સ્કુલ અને ગર્લ્સ સ્કુલનું ચલણ હતું. અત્યારની જનરેશનને કદાચ માનવામાં નહીં આવે કે થોડું ફની પણ લાગશે કે  દાયકાઓ અગાઉ લગભગ દરેક ગામમાં આવી ક્ન્યા શાળાઓ અને કુમાર શાળાઓ જોવા મળતી હતી. હવે સ્કુલ અને કોલેજીસના ગ્રૂપ વર્ષોના વર્ષો સુધી ટકી રહેતાં હોય એ શકયબન્યું  છે. અમે લોકોએ લગભગ દોઢ દાયકા પહેલાં કોલેજ છોડી ત્યારે ફેસ બુક અને ઓરકુટ તો છોડો, મોબાઇલ ફોન પણ બાજુએ મૂકો પરંતુ ઘરે ઘરે લેન્ડ લાઇન ફોન પણ આટલા બધા ન હતા. આથી, સંપર્ક રાખવાનું બહુ શકય બન્યું નહી. કારકિર્દીની ગાડી ભગાવવામાંને ભગાવવામાં કેટલીય દોસ્તીઓ છુટી ગઇ. પણ, હવે થેન્કસ ટુ સોશ્યલ નેટવર્કીંગ સાઇટ્સ સંપર્કમાં રહેવું એ બહુ સરળ બાબત થઇ ગઇ છે.

હવે દરેક પતિને જાણ હોય છે કે જેમ તેના ગ્રૂપમાં છોકરીઓ હતી તેમ તેની પત્નીના ગ્રૂપમાં છોકરાઓ પણ હતા તેને જાણ હોય છે કે માત્ર કોલેજ ફ્રેન્ડ સિવાય પણ ઓફિસમાં સાથી કર્મચારીઓ પણ હોય છે, જેમની સાથે વર્ષોથી ઓળખાણ હોય તેવા ભાઇઓના મિત્રો પણ હોય છે, ઓનલાઇન દોસ્તીની એક નવી દુનિયા ખુલી ચુકી છે. જેમાં કોઇને કોઇના પરણિત હોવા કે ના હોવાથી બહુ ફરક પડતો હોતો નથી.

છતાં પત્નીના દોસ્તોને બહુ સાહજિક રીતે ના સ્વીકારી શકતા હોય તેવા પતિઓની સંખ્યા પણ બહુ ઓછી નથી. કોઇ સ્કુલ કે કોલેજના એલુમની એસોસિએશનમાં છોકરીઓની સંખ્યા બહુ ઓછી જ હોય છે ભલે ને પછી ગામમાંને ગામમાં તેનાં લગ્ન થયાં હોય તો પણ.  ઘણીવાર એવું થાય છે કે સ્કુલ કે કોલેજમાં આપણી સાથે ભણતી છોકરી આપણને કયાંક મળી જાય છે પણ, તેને બોલાવવાની તો ઠીક પણ ઓળખાણ પડયા પછી તેને સ્માઇલ આપવાની પણ હિંમત હાલતી નથી કારણ કે તેની સાથેના તેના પતિ કે તેના સાસરીયાંના સ્વજન કેવું ધારશે અને શું પ્રતિક્રિયા આપશે તેની ખબર નથી.

પોતાની દિકરીના ગ્રૂપમાં છોકરાઓ પણ છે એ વાત મમ્મીઓ સ્વીકારી શકે છે પણ , પરણ્યા પછી છોકરી જેને મમ્મીનું સંબોધન કરે છે તેવી તેની સાસુ કે સસરાને તે પોતાના સ્કુલ-કોલેજ સમયના દોસ્ત સાથે ઇન્ટ્રોડયુસ કરાવી શકે છે ? કેટલી છોકરીઓ માટે આ શકય છે ?

દરેક વિજાતીય મૈત્રીમાં પ્રેમસંબંધ નથી હોતો એવું સમાજ હવે ધીમે ધીમે સ્વીકારી રહ્યો છે છતાં પણ કોઇ છોકરી પરણી જાય પછી તેના પતિ અને સાસરીયાં આવા વિજાતીય સંબંધને બહુ સહજ રીતે સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતાં એવું મોટાભાગે જોવા મળે છે.

સ્કુલ-કોલેજમાં ભણવાની સાથે અનેક સહઅભ્યાસ પ્રવૃત્તિઓ હોય છે. સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, બૌદ્ધિક સ્પર્ધાઓ , જાત જાતની ઇવેન્ટ  એ બધામાં સારું ગ્રૂપ હોય તો જ વધુ એન્જોય કરી શકાય છે. એનએસએસમાં તો દસ દિવસના કેમ્પમાં પોતાના ગામથી બહાર કોઇ ગામડાંમાં રહેવાનું હોય છે. એ વખતે બધાએ એકબીજાની કેટલીબધી સંભાળ રાખી હોય, એકબીજાની સગવડો સાચવી હોય. એક બીજાની મદદ કરી હોય. સાથે હસ્યાં હોઇએ, સાથે નાચ્યાં હોઇએ અને ઘણી વખત સાથે રડયા પણ હોઇએ…તકરારો  થઇ હોય…ને પછી મનામણા પણ થયા હોય એ બધું વર્ષો પછી યાદ કરવાની અને મમળાવવાની મજા આવે છે. એ દિવસો પાછા જીવીએ એવું મન થયા કરતું  હોય છે. પણ, ખબર હોય છે કે એમ ભૂતકાળમાં પાછા જવાનું શકય નથી. આવા સમયે ત્યારના કોઇ મિત્રને મળવાનો અને તેની સાથે એ બધી યાદગીરીઓ વહેંચવાનો આનંદ કાંઇક જુદો જ હોય છે.

પણ, દરેક સંબંધ પર એક ચોક્કસ લેબલ લગાવી જ દેવાનો આપણો આગ્રહ ઘણી બધી છોકરીઓને એ દિવસોમાં પાછા જવાના આનંદથી વંચિત રાખે છે  ત્યારે તેમને કેટલો સંતાપ થતો હશે તે મને અમારા ગ્રૂપની છોકરી વિશે જાણ્યા પછી સમજાય છે.

પછાત એટલે ? શુક્રવાર, માર્ચ 26 2010 

ભગવદ્દ ગોમંડળ અનુસાર સંસ્કૃત શબ્દ પશ્ચાત પરથી પછાત શબ્દ આવ્યો છે.  પછાત શબ્દનાઅન્ય  કેટલાક અર્થ છે(1)  પાછળ રહી ગયેલુ, પાછળનું.  (2) બિન કેળવાયેલ, બિનસુધરેલ , અવિદ્વાન (3) પાછળ, પછવાડે, પુંઠે .

કદાચ હવે ફરી ભગવદ્દ ગોમંડળની રચના કરવાની થાય તો પછાત શબ્દનો અર્થ અને અર્થ છાયાઓ નક્કી કરવામાં ભલભલા ભાષાશાસ્ત્રીઓ પણ મુંઝવાઇ જાય. આપણા દેશમાં અત્યારે પછાત શબ્દના અર્થ અંગે અર્થશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર અને રાજકારણમાં ભારે ગુંચવાડા જોવા મળે છે.  પછાત શબ્દ આજકાલ કાન પર બહુ વાગી રહ્યો છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં મુસ્લિમોને સામાજિક અને આર્થિક પછાત ગણીને અનામતનો લાભ આપવો જોઇએ એમ સુપ્રિમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે. મહિલા અનામત ખરડો રાજયસભામાંથી હેમખેમ પસાર થઇ ગયો પણ, લોકસભામાં અટવાયો છે કારણ કે , તેનાથી પછાત વર્ગને અન્યાય થશે એમ લાલુ પ્રસાદ અને મુલાયમસિંહ અને શરદ યાદવને લાગે છે.  કોઇ રાજકારણી માટે પછાત શબ્દનો મતલબ વૉટબેન્ક થઇ શકે.

પછાત વિસ્તારો નક્કી કરવા બાબતે પણ ગુંચવાડો છે. હમણા હું પંચમહાલ અને દાહોદની મુલાકાતે જઇ આવ્યો. આ બે જિલ્લા ગુજરાતના પછાત જિલ્લા ગણાય છે. મેં ત્યાંના કેટલાક લોકોને પૂછયું કે આ પછાતપણાની વ્યાખ્યા શું  ?  તો જાત જાતના જવાબ મળ્યા.  અહીં શિક્ષણનું પ્રમાણ ઓછું છે પણ, શું તેને પછાતપણાની નિશાની કહી શકાય   ? આજકાલ થ્રી ઇડિયટ ફિલ્મ પછી અત્યારની શિક્ષણપ્રથાને જ પછાત માનવામાં આવી રહી છે તો આ શિક્ષણ જેણે નથી મેળવ્યું તેને પછાત કેમ ગણવા. પછાત શબ્દનો એક અર્થ બિનસુધરેલ એવો છે પણ આંકડાઓ કહે છે કે ગુજરાતમાં જયાં શિક્ષણનું પ્રમાણ બહુ ઉચ્ચ છે એવા મહેસાણા તથા અમદાવાદ જેવા જિલ્લાઓમાં ગર્ભમાં બાળકીઓની હત્યાનું પ્રમાણ બહુ ઉંચું છે જયારે ડાંગ જેવા આદિવાસી જિલ્લામાં આ પ્રમાણ બહુ ઓછું છે. તો પછી શિક્ષિત હોવું અને સુધરેલ હોવું એ બે શબ્દ વચ્ચે કોઇ મેળ બેસતો નથી.

શું કોઇ ગામમાં હાઇવે જેવો લસલસતો રોડ ના હોય, મૉલ કે થિયેટર કે રેસ્ટોરાં ના હોય, અંગ્રેજી માધ્યમની આલીશાન શાળા ના હોય, કોર્પોરેટ હોસ્પિટલો ના હોય એટલે તેને પછાત કહેવાય ખરું ? પછાતપણાને અને ભૌતિક સુવિધાઓને શું મતલબ ? હમણા હોળી પછી વડોદરાની આદિવાસી પૂર્વપટ્ટીમાં મેળાઓ યોજાયા. તેમાંથી કવાંટના ગેરના મેળામાં જઇને આવેલા એક મિત્રએ આનંદ વ્યકત કર્યો કે , હવે તો આદિવાસીઓએ પ્રગતિ કરી છે , તેઓ પણ પેન્ટ – શર્ટ પહેરતા અને મોબાઇલ વાપરતા થઇ ગયા છે. પણ, સવાલ એ છે કે વિકાસ અને પ્રગતિને અથવા તો પછાતપણાને કપડાં અને આધુનિક સાધનોના વપરાશ સાથે કોઇ સંબંધ ખરો ?

બહુ વર્ષો પહેલાં દુરદર્શન પર સત્યજીત રે ની ફિલ્મ આગંતુક જોઇ હતી. તેમાં ઘાતકીપણાની વ્યાખ્યા વિશે બે પાત્રો વચ્ચે ચર્ચા થાય છે. આદિવાસીઓ વચ્ચે રહીને આવેલા અતિથિને શંકાની નજરે જોયા કરતા યજમાન પુછે છે કે આદિવાસીઓ માણસનું માંસ ખાય છે શું તે ઘાતકીપણુ નથી ? અતિથિ સામો સવાલ પુછે છે કે તેના કરતાં એક બટન દબાવીને એક આખી સભ્યતાનો વિનાશ કરી દેવાની ક્ષમતા તમારા કહેવાતા સભ્ય સમાજે વિકસાવી છે . તે શું ઓછી ઘાતકી છે ?

આપણે ત્યાં સદીઓ સુધી દેશી ખાતરનો વપરાશ કરીને ખેતી થતી હતી. તે પછી રાસાયણિક ખાતરની બોલબાલા થઇ. રાસાયણિક ખાતરનો વપરાશ કેટલો થાય છે તેના પરથી કૃષિ વિકાસની ગણતરી થવા માંડી. દાયકાઓ પછી રાસાયણિક ખાતરના નુકસાનની જાણ થઇ એટલે હવે ફરી દેશી ખાતર અને ઓર્ગેનિક ખેતીની વાતો થઇ રહી છે. મજાની વાત એ છે કે હવે આવી ઓર્ગેનિક ખેતી કરનારા ખેડૂતો પ્રગતિશીલ કહેવાય છે. શહેરોમાં ઓર્ગેનિક ફુડ વેંચતી વિશેષ દુકાનો છે અને મૉલ્સમાં તેના માટે અલગ કાઉન્ટર હોય છે.  આવું તો અનેક બાબતમાં બન્યું છે. આપણે વર્ષો સુધી કાપડની થેલી નહીં પણ પોટલું વાપરતા હતા. કાગળના પડીકાંમાં ઘરનો કરિયાણાનો સામાન આવતો હતો તે હજુ બે દાયકા પહેલાંની વાત છે. અચાનક કાગળ અને કાપડની થેલીઓની જગ્યાએ પ્લાસ્ટીકની બેગનું ચલણ વધી ગયું. કાપડની થેલી લઇને નીકળીએ તો જુનવાણી અને પછાતમાં ગણાઇ જઇએ. પણ, હવે ફરી પરિવર્તન આવ્યું છે. હવે મોંઘીદાટ પેપર બેગ લઇને નીકળતા લોકો પ્રગતિશીલ ગણાય છે. લેન્ડમાર્ક જેવા બુક સ્ટોરમાં પ્લાસ્ટીકની થેલી મફત મળે છે પણ પેપર બેગ માટે દામ ચુકવવા પડે છે.

આપણા દેશમાં એક સમય એવો હતો કે જયારે કોઇ માણસ કેટલો સમૃદ્ધ છે તેની ગણતરી તેની પાસે દૂધાળાં ઢોર કેટલાં છે તેના પરથી થતી હતી. જેની પાસે ગાયો સૌથી વધારે એ સૌથી શ્રીમંત. પણ, મોટાભાગની પશુપાલક જાતિઓને સામાજિક પછાત વર્ગમાં મૂકવામાં આવે છે. પણ, છેલ્લા કેટલાક સમયથી ગાય-ભેંસની કિંમતો વધતી જાય છે. આ જોતાં ફરી સમૃદ્ધિની પારાશીશીમાં ગાય-ભંસની પણ ગણતરી કરવી પડે તેવા દિવસો પાછા આવી શકે છે.

વાસ્તવમાં આપણે ત્યાં પરિવર્તન અને પ્રગતિ એ બે શબ્દોની ભેળસેળ થઇ ગઇ છે. દરેક પરિવર્તન પ્રગતિશીલ જ હોય તેવું જરૂરી નથી. વિકાસ અને વૃ્દ્ધિ વચ્ચે પણ આવી ભેળસેળ થયા કરે છે. દરેક વૃદ્ધિને વિકાસ ગણી લેવાની ભૂલ કરવામાં આવે છે. આદિવાસી યુવાનો પેન્ટ- શર્ટ અને ગોગલ્સ પહેરે તે પરિવર્તન છે પણ પ્રગતિ નથી. કોઇ પહેરવેશ પરંપરાગત હોય એટલે પછાત થઇ જતો નથી.  કોઇ શહેર મોટું બને એટલે વિકસિત થયું એવું કહી શકાય નહી.

અમારા વડોદરામાં વારંવાર અનેક મંચ પરથી એવો કકળાટ રજૂ થયા કરે છે કે ગુજરાતમાં વડોદરા એક જમાનામાં અમદાવાદની સમકક્ષ ગણાતું હતું. હવે, તે અમદાવાદ અને સુરત કરતાં કયાંય  પાછળ પડી ગયું છે.  મને લાગે છે કે દરેક શહેરનું લક્ષ્ય મેગાસિટી બનવા તરફ ના પણ હોય તેમાં કાંઇ ખોટું નથી. એક શહેર 30-40 લાખની વસતિથી ફાટફાટ થવા માંડે અને આ અદોદળું શહેર આજુબાજુના ગામડાંને ઓહિયા કરતું જ રહે તેના કરતાં એક શહેરની આસપાસ બીજાં નાના નગરો વિકસે અથવા તો નજીકના ગામડાંઓમાં પાણી, શિક્ષણ, રસ્તાની સુવિધાઓ એવી વિકસે કે લોકો શહેર તરફ દોટ ના મૂકે તેવું આયોજન પણ વિચારી શકાય છે.

લગભગ બે દાયકા પહેલાં અમારી એચ.કે.આર્ટસ કૉલેજનો એન.એસ.એસ.નો કેમ્પ અમદાવાદ નજીક પસુંજ ગામે યોજાયો  હતો. તેમાં ટુકડીઓ પાડી ગામની સફાઇ કરવાની હતી. અમારી ટુકડીને ભાગે ગામનો હરિજન વાસ આવ્યો એટલે કેમ્પના સિનિયર અને અનુભવી વિદ્યાર્થીઓએ અમારી ઇર્ષા કરી કે, વાહ, તમારે તો આરામ થઇ ગયો. એ વખતે એમની વાત ના સમજાઇ પણ,  અમે હરિજન વાસમાં પહોંચ્યા તો નવાઇ પામી ગયા. કોઇ શહેરની અલ્ટ્રા મોર્ડન સોસાયટીમાં જોવા મળે તેવી ચોખ્ખાઇ અને સુઘડતા હરિજનવાસમાં હતી. અમે તો દસેદસ દિવસ હરિજનવાસમાં જ ચીનુભાઇ નામના પ્રેમાળ ભાઇના ઘરે રોટલા, કઢીની જયાફતો ઉડાવી હતી. આજુબાજુના વાસમાં હોય તે ટુકડીના વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થિનીઓ પણ અમારા વાસમાં આવીને જ બેસતા હતા. એ વખતે જ સવાલ થયો હતો કે હરિજન એટલે પછાત એવી વ્યાખ્યા ખોટી છે.

આપણે કદાચ હંમેશા આવી ખોટી વ્યાખ્યાઓ કરતા રહ્યા છીએ. કોઇ શહેરની વાત હોય કે કોઇ કોમની કે પછી કોઇ સામાજિક રીતરસમ અને પહેરવેશની. પછાતપણાના આપણા માપદંડની સમીક્ષા કરવાની જરૂર છે. માપદંડ ખોટો હશે તો તેના આધારે થયેલું આયોજન પણ ખોટું જ પડવાનું છે.

આગામી પૃષ્ઠ »